بافر دامی چیست؟ کاربرد، مزایا، میزان مصرف و مقایسه با جوش شیرین

بافر دامی یکی از افزودنی‌های مهم در تغذیه نشخوارکنندگان است که به کنترل اسیدیته شکمبه کمک می‌کند و خطر اسیدوز شکمبه (به‌ویژه اسیدوز تحت‌حاد یا SARA) را کاهش می‌دهد. استفاده از بافر دامی در جیره‌هایی که کنسانتره بالا و فیبر مؤثر پایین دارند، باعث می‌شود pH شکمبه در محدوده مناسب‌تری حفظ شود و در نتیجه هضم فیبر، مصرف خوراک و عملکرد تولیدی بهبود پیدا کند.

بافر دامی چگونه عمل می‌کند؟

هدف اصلی بافر دامی این است که شکمبه در برابر افت ناگهانی pH مقاومت بیشتری داشته باشد. در جیره‌های پرکنسانتره، تخمیر سریع نشاسته باعث تولید اسیدهای آلی و کاهش pH می‌شود؛ در این شرایط بافر دامی می‌تواند:

• به پایداری pH شکمبه کمک کند

• نسبت استات به پروپیونات را بهبود دهد

• در نتیجه هضم فیبر را افزایش دهد

بافر دامی ترکیبی است که با افزایش غلظت اسید در شکمبه نشخوارکنندگان مقابله می کند. بافر دامی یک اسید ضعیف و نمک آن یک باز ضعیف است. بافر به مقاومت شکمبه در برابر تغییر اسیدیته هنگام مصرف جیره هایی با کنسانتره بالا کمک می کنند. بافر دامی سبب افزایش نسبت استات به پروپیونات و در نتیجه بهبود هضم فیبر می شود. بافرها متفاوت از قلیایی کننده ها عمل می کنند. حسن بزرگ آنها این است که pH را در یک دامنه محدود حفظ می ‌کنند. در‌‌مقابل، قلیایی کننده ها (اکسید منیزیم و هیدروکسید منیزیم) که pH را متناسب با مقدار اسید یا باز اضافه شده تغییر می دهند و اثرات جانبی درد‌‌سر‌‌سازی ممکن است ایجاد کنند. تنظیم تعادل اسید و باز در بدن دام ها ازطریق تغییرات جزئی در غلظت یون هیدروژن کنترل می شود که ممکن است واکنش های شیمیایی را درسلول ها کاهش داده و یا تسریع کند. غلظت بالای یون هیدروژن منجر به اسیدوزمی شود. برای جلوگیری از اسیدوز، بدن سه سیستم طبیعی را اعمال می کند:

1. سیستم بافری اسید-باز مایعات بدن که بلافاصله با اسید یا بازترکیب می شود تا از تغییرات بیش از حد غلظت یون هیدروژن در مایعات و از بروز اسیدوز یا آلکالوز جلوگیری کند.
2. مراکز تنفسی که با حذف CO2 و پس از آن H2CO3 از مایع خارج سلولی، pH  راتنظیم می کنند.
3. کلیه ها که با دفع ادرار اسیدی یا قلیایی، غلظت یون هیدروژن مایع خارج سلولی را به سمت نرمال سوق می دهند.

جوش شیرین با نام علمی بیکربنات سدیم و فرمول شیمیایی NaHCO3 رایج ترین بافر دامی می باشد. بیکربنات سدیم یک ترکیب نمکی سفید، جامد و پودری می باشد. این بافر دامی ( مکمل بافری) در آب آمفوتر است و می‌تواند به عنوان اسید یا باز عمل کند. این بافر دامی باوجود اینکه هنوز به طور گسترده در دام مورد استفاده قرار می‌‌‌گیرد، ولی دارای یک مشکل عمده است و اینکه حلالیت بسیار بالای این مکمل بافری در شکمبه موجب می شود که اگرچه در حفظ pH شکمبه و کاهش خطر اسیدوز مؤثر واقع شود، اما بر هضم خوراک تأثیر منفی داشته باشد. در حقیقت این بافر دامی (مکمل بافری) با افزایش سرعت عبور از شکمبه و کاهش هضم، بروز اسیدوز را کاهش می دهد. بنابراین استفاده از یک مکمل بافری آهسته رهش تر برای خنثی کردن اسید شکمبه به مدت طولانی تر توصیه می گردد. صنعت گاو شیری به منظور تامین شیر و مواد لبنی مورد نیاز تحت فشار بسیاری است. به همین دلیل سایز و ظرفیت گاوداری ها روز به روز در حال توسعه است و از فناوری های پیشرفته برای بهبود بهره وری و کارایی خود استفاده میکنند. از سویی دیگر محققین با چالش حفظ کیفیت شیر در مقابل افزایش تولید مواجه هستند. برای تولید شیر بیشتر شیر نیاز به استفاده از درصد بیشتری از کنسانتره در جیره غذایی می باشد اما استفاده از درصد بالاتر از کنسانتره در جیره برای محیط شکمبه می تواند مضر واقع شود و بهره وری دام را با چالش مواجه کند. به همین منظور محققین جهت جلوگیری از این اثرات نامطلوب و ایجاد اسیدوز تحت حاد در شکمبه از افزودنی های مختلفی استفاده می کنند که در این میان بافر ها نقش پررنگ تری دارند. مطالعات متعددی حاکی از آن هستند که بافرها نه تنها هموستاز شکمبه را حفظ میکنند بلکه باعث افزایش تولید و بهره وری حیوان می شوند. گاوهای شیری با جیره های غلیظ (با مقادیر محدود فیبر موثر) اغلب منجر به اختلالات متابولیکی می شوند. که اسیدوز تحت حاد شکمبه (SARA) شایعترین آنهاست و پیامدهای مالی قابل توجهی را برای دامدار دارد. SARA یک نگرانی بزرگ برای دامداران است زیرا با اختلالات نامطلوب مختلفی مانند کاهش مصرف ماده خشک و هضم فیبر همراه است. کاهش چربی شیر، لامینیت، ورم کبد و حتی مرگ از علائم SARA است.

هنگام انتخاب بافر دامی، صرفاً قیمت یا نام محصول معیار مناسبی نیست. یک بافر دامی ایده‌آل باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

• ✔ رهش کنترل‌شده و آهسته برای حفظ pH در طول روز

• ✔ عدم اختلال در هضم فیبر و نشاسته

• ✔ پایداری در شکمبه و اثرگذاری در روده

• ✔ کاهش نوسانات شدید pH بدون قلیایی‌سازی بیش از حد

بافرهای آهسته‌رهش نسبت به جوش شیرین عملکرد پایدارتر و ایمن‌تری در مدیریت اسیدوز دارند.

مقایسه بافرین چیتیکا با جوش شیرین

بافرین چیتیکا دارای اثرات سریع و طولانی مدت بوده که اثرات خود را در روده نیز اعمال می‌‌کند و هضم نشاسته را نیز در روده تحت تاثیر قرار می‌‌دهد و از دیگر فواید مصرف این محصول نسبت به جوش شیرین قیمت پایین این آن نسبت به جوش شیرین و کاهش هزینه‌‌های تمام شده خوراک می باشد.

میزان مصرف:

گاو شیری	گوساله پرواری	گوسفند و بز
13 تا 18 کیلوگرم در هر تن کنسانتره	10 تا 15 کیلوگرم در هر تن کنسانتره	8 تا 10 کیلوگرم در هر تن کنسانتره

   

چرا بافر دامی در گاو شیری اهمیت دارد؟

بافر دامی تنها مخصوص گاوهای شیری پرتولید نیست و در دام‌های مختلف با جیره‌های پرانرژی کاربرد دارد. استفاده هدفمند از بافر دامی می‌تواند از بروز اختلالات گوارشی و افت عملکرد جلوگیری کند:

✔ گاو شیری پرتولید: کاهش SARA، حفظ چربی شیر و افزایش پایداری تولید
✔ گاو پرواری: بهبود هضم نشاسته و افزایش بازده خوراک
✔ گوسفند و بز: پیشگیری از اسیدوز در جیره‌های دستی یا کنسانتره بالا

انتخاب نوع بافر دامی باید بر اساس نوع دام، سطح تولید، میزان کنسانتره و شرایط مدیریتی انجام شود.

صنعت گاو شیری برای افزایش تولید تحت فشار است و معمولاً برای تولید شیر بیشتر از کنسانتره بیشتری در جیره استفاده می‌شود. اما افزایش کنسانتره می‌تواند محیط شکمبه را مستعد اسیدوز کند و بهره‌وری را کاهش دهد.

در گاوهای شیری با جیره‌های غلیظ و فیبر مؤثر کم، اسیدوز تحت‌حاد شکمبه (SARA) یکی از شایع‌ترین مشکلات است و می‌تواند پیامدهای اقتصادی قابل‌توجهی داشته باشد، از جمله:

• کاهش مصرف ماده خشک

• کاهش هضم فیبر

• کاهش چربی شیر

• لامینیت

• ورم کبد

• افت عملکرد و حتی تلفات در موارد شدید

در این شرایط، بافر دامی نقش مهمی در کمک به حفظ هموستاز شکمبه و بهبود عملکرد دارد.

❓ آیا بافر دامی همان جوش شیرین است؟

خیر. جوش شیرین یک بافر سریع‌الاثر است اما بافرهای دامی پیشرفته دارای رهش آهسته بوده و اثر پایدارتر و ایمن‌تری در شکمبه دارند.

❓ مصرف بیش از حد بافر دامی چه عوارضی دارد؟

مصرف بیش از حد می‌تواند تعادل مواد معدنی جیره را برهم بزند و باید مطابق فرمول جیره و توصیه متخصص تغذیه انجام شود.

❓ بهترین زمان مصرف بافر دامی چه زمانی است؟

در جیره‌هایی با کنسانتره بالا، استفاده مداوم در کنسانتره یا TMR بهترین نتیجه را دارد.

جمع‌بندی

اگر جیره دام شما کنسانتره بالا دارد یا علائم SARA دیده می‌شود، استفاده از بافر دامی می‌تواند به پایداری pH شکمبه، بهبود هضم فیبر و کاهش ریسک اختلالات متابولیکی کمک کند. انتخاب بین جوش شیرین و بافرهای آهسته‌رهش‌تر باید بر اساس هدف تغذیه‌ای، شرایط گله و فرمول جیره انجام شود.

گروه تحقیق و توسعه – شرکت دانش‌بنیان چیتیکا