چکیده:
اين آزمايش به منظور بررسي تأثير یک توکسین بایندر تجاري (بنتومکس پلاس) در كاهش اثرات سوء آفلاتوكسين B1 روي رشـد، عملكـرد جوجه هاي گوشتي انجام گرفت. در اين تحقيق از 320 قطعه جوجه گوشتي سويه راس 308 در قالب طرح كاملاً تصادفي بـا 5 تيمـار، 4 تكرار و 16 قطعه جوجه براي هر تكرار استفاده شد. تیمارهای آزمایشی عبارت بودند از : 1) کنترل منفی (جیره فاقد آفلاتوکسین و بنتومکس پلاس) 2) کنترل مثبت(حاوی افلاتوکسین) 3) کنترل مثبت + 0/5 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس 4) کنترل مثبت+ 1 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس 5) کنترل مثبت + 2 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس. مصرف خوراک و افزایش وزن در گروه کنترل مثبت نسبت به بقیه گروه ها کاهش یافت(p<0.05). ضریب تبدیل خوراک در گروه کنترل منفی و گروه های حاوی بنتومکس پلاس نسبت به گروه کنترل مثبت به طور معنی داری کمتر بود(p<0.05). بازده لاشه در گروه کنترل مثبت نسبت به سایر گروه ها کاهش معنی داری داشت (p<0.05). وزن نسبی کبد در کروه کنترل مثبت نسبت به سایر گروه ها افزایش (p<0.05) ولی وزن نسبی قلب، سنگدان، طحال، پیش معده و چربی محوطه بطنی تحت تاثیر قرار نگرفته بود(p>0.05). وزن نسبی بورس فابرسیوس در کروه کنترل مثبت نسبت به بقیه گروه ها کاهش معنی داری داشت(p<0.05). نتایج نشان داد که افزودن توکسین بایندر چند جزئی (بنتومکس پلاس) می تواند اثرات منفی افلاتوکسین روی رشد و عملکرد جوجه های گوشتی را کاهش دهد.
مقدمه:
مایکوتوکسین ها گروهی از متابولیت های ثانویه قارچ ها هستند که به طور گسترده در مواد غذایی دام و انسان یافت شده و سبب ضرر و زیان اقتصادی زیاد در دامپروری جهان می شوند .(درسجانت و همکاران، 2003). از میان صدها نوع سموم قارچی شناخته شده، تعداد کمی از آنها در صنعت مرغداری مطرح بوده که می توان به آفلاتوکسین ها ، اکراتوکسین ها، تریكوتسین ها، زیرالنون ها و سیترینین ها اشاره کرد. آفلاتوکسین ها گروهی از توکسین های شایع در مواد خوراکی بوده که به وسیله قارچ های آسپرژیلوس فلاووس و آسپرژیلوس پارازیتیکوس تولید می شوند.
آفلاتوکسین ها شامل انواع B1 ، B2، G1 و G2 هستند که نوع B1 از همه آنها سمی تر و سرطان زا است. آلودگی مواد خوراکی به افلاتوکسین ها یک موضوع مهم جهانی است و تخمین ها بیانگر این است که حداقل 25 درصد غلات تولیدی در جهان آلوده به مایکوتوکسین ها است (بیندر و همکاران، 2007). از زمان جداسازی و شناسایی افلاتوکسین ها، این ترکیبات به دلیل داشتن اثرات مختلف بیولوژیک (شامل سرطان زایی، جهش زایی، ناقص الخلقه زایی، ایجاد مسمومیت کبدی، مسمومیت کلیوی، مسمومیت پوستی و اثر تضعیف کننده سیستم ایمنی) و اثرات بیوشیمیایی( شامل اثر بر متابولیسم کربوهیدارت ها و چربی ها، اثر بر سنتز پروتئین و اسید نوکلوئیک) از جایگاه ویژه ای در بهداشت و سلامتی انسان و حیوان برخوردار می باشد (دقیر و همکاران، 1995).
بیماری ناشی از افلاتوکسین ها تحت عنوان افلاتوکسیکوز خوانده می شود. افلاتوکسیکوز سبب ایجاد اثرات زیان اور بر تمام شاخص های تولیدی مهم شامل افزایش وزن، مصرف غذا، بازده غذایی، در هر دو نجس نر و ماده می گردد. افلاتوکسیکوز در جوجه های گوشتی عمدتا به شکل مزمن بروز می کند و از مهمترین نشانه های آن می توان به تاخیر در رشد، کاهش وزن بدن و مصرف غذا، تضعیف بازده غذایی، رنگ پریدیگ، فلجی و لنگش اشاره کرد (کوبنا و همکاران، 1998). مهمترین تغییرات ناشی از وقوع افلاتوکسیکوز بر روی لاشه، در کبد و پس از آن در کلیه ها و بافت های لنفاوی ایجاد می گردد (کوبنا و همکاران، 1998). به طور کلی در اثر بروز افلاتوکسیکوز، تغییراتی در برخی از شاخص های خون و بیوشیمایی سرم پرندگان به وجود می اید. تغییرات گزارش شده در شاخص های خونی شامل کاهش مقادیر هماتوکریت، هموگلوبین، تعداد گلبول های قرمز و درصد لنفوسیت ها و افزایش تعداد کل گلبول های سفید و درصد هتروفیل می باشند (اوگاز و همکاران، 2000؛ راجو و دواگودا، 2000).
راهکارهای مختلف تغذیه ای شامل روش های فیزیکی، شیمیایی و بیولوژیکی برای حذف یا غیرفعال سازی افلاتوکسین ها پیشنهاد شده است اما موثرترین روش تغذیه ای جلوگیری از مسمومیت سموم قارچی استفاده از ترکیبات جاذب می باشد (وانگ و همکاران، 2006). عمده ترین این مواد شامل بنتونیت ها، زئولیت ها، آلومینوسیلیكات ها و گلوکومانان های حاصل از مخمرها می باشد که به صورت تجاری در دسترس می باشند (کیسسی و همکاران، 1998). میزان اتصال سموم به ترکیبات فوق به طور قابل مالحظه ای متغیر می باشد. بعضی از این مواد از قبیل مواد رسی، تنها با افلاتوکسین ها اتصال ایجاد نموده و سموم دیگر را در دستگاه گوارش بدون تغییر باقی می گذارند ولی بعضی از این مواد از جمله دیواره سلولی مخمر یا همان گلوکومانان استریفیه شده بر علیه محدوده ی وسیعی از سموم قارچی مؤثر می باشد (آراویند و همکاران،2003).
بنتومکس پلاس یه ترکیب معدنی-آلی می باشد که ترکیبی از بهترین جاذب های آلومینیوم سیلیکاتی، دیواره سلولی مخمر و باکتری که با سطوح جذبی بسیار وسیع و تعداد زیادی جایگاه جذبی متنوع می باشد. در ساختار گلوکومانان ، اصلاحاتی انجام شده است به طوری که ظرفیت و میل ترکیبی آن افزایش یافته است. تحقیقات انجام شده در مورد دیواره سلولی مخمر ثابت شده است که این ترکیبات آلی در کاهش اثرات منفرد و ترکیبی آفلاتوکسین، اکراتوکسین A و توکسین T2 در جوجه های گوشتی موثر واقع شده است و به طور معنی داری وزن بدن و تیتر آنتی بادی سرم را افزایش می دهد (راجو و دواگودا، 2000). به همین جهت این طرح به منظور بررسی اثرات بنتومکس پلاس بر کاهش اثرات منفی افلاتوکسین ها بر عملکرد جوجه های گوشتی سویه راس صورت گرفت.
مواد و روش:
تهیه جیره های آزمایشی
جیره های غذایی شاهد برای دوره آغازین (0-21) و رشد (22-42) بر اساس احتیاجات غذایی جوجه های گوشتی (1995) NRC تهیه و تنظیم گردید. میزان آفلاتوکسین در جیره شاهد پایین تر از حد قابل تشخیص آن (کمتر از یک میكروگرم در هر کیلوگرم جیره) بود. دانه ذرت کپک زده از کارخانجات محلی خوراك دام تهیه و به منظور افزایش رشد کپک، به مدت دو ماه در رطوبت نسبی20 درصد ذخیره و سپس جهت توقف رشد کپک، به طور کامل خشک گردید. جیره های غذایی حاوی ذرت کپک زده یا آفلاتوکسین با جایگزینی ذرت آلوده به قارچ با ذرت سالم تهیه گردید. جهت اندازه گیری غلظت افلاتوکسین ها، از روش کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا مطابق دستورالعمل AOAC (2000) استفاده شد.
آنالیز نهایی جیره های آلوده به کپک بیانگر وجود ppb 254 ازآفلاتوکسین ها بود که از این میزان 78.6 درصد آن را آفلاتوکسین ب1، 8 درصد آفلاتوکسین ب2، 11 درصد آفلاتوکسین جی 1 و 2.4 درصد آفلاتوکسین جی 2 تشکیل داد در طی دوره آزمایشی، جیره های کنترل و آلوده از نظر میزان آفلاتوکسین ها مورد آنالیز قرار گرفته و میزان آفلاتوکسین ها در جیره شاهد پایین تر از حد قابل تشخیص (کمتر از 10 میكروگرم در هر کیلوگرم) و در جیره های آلوده در حدود ppb 285-278 بود.
طرح آزمایشی، جوجه ها و جمع آوری داده ها
تعداد 320 قطعه جوجه گوشتی سویه راس 308 در قالب طرح کاملا تصادفی، با 5 تیمار، 4 تکرار و 16 قطعه جوجه در هر واحد آزمایشی به مدت 42 روز روی بستر پرورش داده شدند. تیمارهای آزمایشی عبارت بودند از : 1) کنترل منفی (جیره فاقد آفلاتوکسین و بنتومکس پلاس) 2) کنترل مثبت(حاوی افلاتوکسین) 3) کنترل مثبت + 0/5 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس 4) کنترل مثبت+ 1 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس 5) کنترل مثبت + 2 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس.
در روز 42 دوره آزمايشـي دو قطعـه جوجـه از هـر تكرار با وزن نزديك به ميانگين، انتخاب و بـه روش قطـع رگ گردني كشتار شدند. جهت تعيـين صـفات مربـوط بـه خصوصيات لاشه از قبيل بـازده لاشـه، چربي محوطه بطنـي، كبـد و سـنگدان، قلب، طحال و بورس فابرسیوس لاشـه هـا بـه روش استاندارد تفكيك شده و با استفاده از ترازوي ديجيتـال بـا دقت 0/01 ± گرم توزين شده و برحسب درصدي از وزن زنده پرنده بيان شد. داده های به دست آمده در قالب طرح کاملاً تصادفی تجزیه و تحلیل شدند. جهت تجزیه داده ها با استفاده از رویه GLM نرم افزار آماریSAS نسخه 9/1 (2001) استفاده شد. براي مقايسه ميانگين ها از آزمون چند دامنـه اي دانكـن در سطح معني داري 0/5 استفاده شد.
مدل آماری این طرح به صورت زیر می باشد:
Yij = µ + Ti + eij
Yij= مقدار هر مشاهده در تيمار i در تکرار j ، = µ میانگین جامعه برای صفت موردنظر، = Tiاثر تيمار i ، = eijاثرات باقيمانده (خطاي آزمايشي).
نتایج و بحث
نتایج مربوط به مصرف خوراک، افزایش وزن بدن و ضریب تبدیل در جوجه های گوشتی تغذیه شده با جیره تحت آلوده به افلاتوکسین و سطوح مختلف افزودن بنتومکس پلاس در جدول 1 آورده شده است. افزایش وزن بدن و مصرف خوراک در طول دوره پرورش تحت تاثیر افلاتوکسین قرار گرفت و به طوری که گروه کنترل مثبت کمترین افزایش وزن و مصرف خوراک را نسبت به گروه کنترل منفی داشت (p<0.05) اما گروه های دریافت کننده نسبت به گروه کنترل مثبت افزایش وزن و مصرف خوراک بهتری داشتند و تیمار دریافت کننده 2 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس با گروه کنترل منفی تفاوت معنی داری نداشت. از لحاظ ضریب تبدیل در کل دوره پرورش در گروه کنترل منفی به طور معنی داری کمتر از گروه های دیگر بود (p<0.05). ضریب تبدیل در گروه های که افلاتوکسین همراه با بنتومکس پلاس دریافت کرده بودند به طور معنی داری نسبت به گروه کنترل مثبت بودند (p<0.05). نشانه هاي رايـج آفلاتوكسـيكوزيس در طيـور و حيوانـات اهلـي كاهش ميزان رشد و عملكرد ضعيف مي باشد. عدم افزايش وزن بـدن در گله هاي طيور منجر به ضررهاي اقتصادي و بيمـاري هـاي شـديد
وابسته به آفلاتوكسين ها مي شود (باسماکیوگلو و همکاران، 2005). اثرات سوء آفلاتوكسين هـا روي مصرف خوراك، افزايش وزن بدن و ضـريب تبـديل غـذايي احتمـالاً نتيجه بي اشتهايي، بي ميلي و جلوگيري از سنتز پروتئين ها و ليپـوژنز مي باشد (اوگاز و همکاران،2000). آسيب به واكـنش هـاي كبـدي و مكانيسـم هـاي بكارگيري پروتئين و چربي ممكن است بر روي عملكرد، رشد و بطـور كلي سلامتي تاثير بگذارد (اوتاتاتلی و همکاران، 2005). نتايج تاثير آفلاتوكسين و مواد جاذب بر روي عملكرد و رشـد در اين آزمايش با گزارش هاي پيشين مطابقت دارد (راجو و همکاران، 2000). عامل تاثيرگذار مواد جاذب تركيب شدن سريع آنها در يك مدت زمان كـم به مايكوتوكسين ها مي باشد. مواد جاذبي كه به جيـره هـاي آلـوده بـه آفلاتوكسين ها افزوده مي شوند با جذب اين سم به خود مانع جذب آن در دستگاه گوارش حيوان شده و سم را همراه خود دفع مي كنند (لی و همکاران، 2010). در آزمايش حاضر نيز افزودن هر سه سطح توکسین بایندر بنتومکس پلاس باعث بهبود شاخص هاي رشد و عملكرد شد، اما از لحاظ آماري گروهي كه خوراك آلـوده به آفلاتوكسين B1 را به همراه با 2 کیلوگرم در تن بنتومکس پلاس دريافت كـرده بـود بـه گروه كنترل منفي نزديكتر بود.
نتايج مربوط به تاثير تيمارهاي مختلف بر وزن نسبي انـدام هـاي داخلي در جدول 2 نشان داده شده است. بازده لاشه در گروه کنترل مثبت نسبت به کنترل منفی کمترین مقدار بود (p<0.05) و بین دو سطح از 1 و 2 کیلوگرم بنتومکس پلاس با گروه کنترل منفی تفاوت معنی داری وجود نداشت. وزن نسبی قلب، سنگدان، پیش معده و طحال در بین گروه ها تفاوت معنی داری وجود نداشت. وزن نسبی چربی محوطه بطنی در بین تیمارها تفاوت معنی داری وجود نداشت ولی در گروه کنترل مثبت در مقایسه با گروه دیگر بیشتر بود. به نظر می رسد كبد اولین اندامی است که تحت تاثیر مسمومیت با افلاتوکسین قرار می گیرد(میازو و همکاران، 2005). افزایش وزن نسبی کبد در نتیجه مصرف افلاتوکسین توسط کوبنا و همکاران(1998) و هاف و همکاران(1986) نیز گزارش شده است. کبد جوجه هاي تغذیه شده از جیره حاوي آفلاتوکسـین نسبت به کبد جوجه هاي تغذیه شده از جیره سالم؛ بـزرگ تـر ، زردتـر ، چربتر و شکننده تر بود. یکی از دلایـل افـزایش وزن نسـبی کبـد در جوجه هاي تغذیه شده از جیره حـاوي آفلاتوکسـین افـزایش رسـوب چربی می باشد که به علت اختلال در متابولیسم چربی ایجاد می شـود (دقیر و همکاران، 1995). وزن نسبي بورس فابريسيوس در گروه کنترل مثبت نسبت به دیگر گروه ها به طور معنی داری کاهش یافته بود (p<0.05). هاف و همکاران (1986) تأثیر سطوح مختلف آفلاتوکسـین بـر روي اندام هاي کبد، پیش معده، سنگدان، طحـال و کلیـه هـا بررسـی کردند. که از میان این اندامها، کبد نسبت بـه ارگـان هـاي دیگـر بـه تمــامی ســطوح آفلاتوکســین حساســیت نشــان داده و بــا افــزایش آفلاتوکسین در جیره، وزن نسبی کبد نیـز افـزایش یافـت (هاف و همکاران، 1984). گــزارش شــده اســت کــه تغذیــه 0/5-0/25 قســمت در میلیــون آفلاتوکسین در جیره جوجه هاي گوشتی تأثیر معنی داري بر وزن نسبی کبد و بورس فابریسیوس داشـته و تـأثیري بـر وزن نسـبی طحـال و تیموس نداشته است (بارتوف و همکاران، 1985). استفاده از مواد جاذب سموم قارچی در ایـن مطالعه سبب تخفیف اثر آفلاتوکسـین بـر وزن نسـبی کبـد و بـورس فابریسیوس گردید بهطوري که تفاوت معنیداري از این نظر مـا بـین تیمارهاي حاوي مواد جاذب سموم قارچی با تیمار سالم شاهد مشاهده نمیشود. با این حال، باز اثر آفلاتوکسین بر روي ارگانها با استفاده از مواد جاذب سموم قارچی کاملاً از بین نرفته است که باز میتـوان بـه حساس بودن این دو ارگان در برابر آفلاتوکسین پی برد. گزارش شده است که که اضافه کردن 0/3 درصد بنتونیت سدیم به جیره حـاوي 0/2 پی پی امآفلاتوکسین B1 ،نسبت وزن کبـد ، کلیـه هـا و طحـال را در جوجه هاي گوشتی سویه راس کاهش داده اسـت ( میازو و همکاران، 2005). افـزایش وزن نسبی کبد و چینهدان را در جوجههاي تغذیه شده با جیرههاي حـاوي آفلاتوکسین که مثل مطالعهي حاضر به صورت طبیعی آلـوده شـده و حاوي ppb 168 آفلاتوکسین بودند گزارش شده است و با اسـتفاده از دیواره سلولی مخمر اثر آفلاتوکسـین بـر افـزایش وزن نسـبی کبـد و چینهدان در تحقیق مذکور از بین رفته بود(آراویند و همکاران، 2003). نتیجه گیري می شود آفلاتوکسـین موجـود در جیـره جوجـه هـاي گوشتی اثرات سوئی بر عملکرد و وزن اندام هاي داخلی آنها در مقایسه با جیره بدون آفلاتوکسین دارد. استفاده از جاذب هـاي سـم معـدنی و آلی و دیواره سلولی مخمر در جیـره موجـب از طریـق کاهش اثرات سوء آفلاتوکسین بر اندامهاي داخلی و کارکرد جوجه ها، موجب بهبود عملکرد آنها می گردند.
