اثر استفاده از توکسین‌بایندر چندجزئی بر عملکرد، وضعیت کبد و صفات کمی و کیفی تخم‌‌‌‌مرغ در اواخر دوره تولید مرغ‌های تخم‌گذار

چکیده مبسوط

مقدمه و هدف: با افزایش سن مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار درصد بیماری‌‌‌هایی همچون کبد چرب و پوکی استخوان افزایش می­یابد که با کاهش عملکرد تولید مثلی همراه است. بیماری کبد چرب یکی از مشکلات عمده در پرورش مرغ تخم‌‌‌‌گذار در انتهای دوره است که با کاهش شدید تولید همراه است. بنابراین به جهت افزایش قابلیت هضم و جلوگیری از اثرات نامطلوب توکسین‌‌‌ها بر کبد از توکسین‌‌‌بایندر استفاده می‌‌‌شود. استفاده از توکسین‌‌‌بایندر چند‌‌‌‌جزئی می­تواند اثرات بیشتری در دفع توکسین‌‌­ها داشته باشد.

مواد و روش‌‌‌ها: به­منظور بررسی اثر سطوح مختلف توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی بر عملکرد، صفات کمی تخم‌‌‌مرغ و وضعیت کبدچرب در مرغ‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار در اواخر دوره تولید آزمایشی طراحی شد که در آن 630 قطعه مرغ تخم‌‌‌‌‌گذار سویه های-لاین W80 در 5 تیمار و 6 تکرار و 21 قطعه در هر تکرار در قالب طرح کاملا تصادفی تقسیم شدند. تیمارهای آزمایشی شامل 1- شاهد، و از 2 تا 5 به ترتیب برابر با 5/0، 1، 5/1 و 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌‌‌بایندر بود. دوره آزمایش شامل دو هفته دوره یکسان‌‌‌‌‌سازی و رکورد‌‌‌‌‌برداری جهت همسان‌‌‌‌سازی تیمارها و دو دوره 28 روزه از هفته های 91-87 و 95-92 هفته بود.

یافته‌‌‌‌‌ها:  نتایج حاصل از این آزمایش نشان داد که افزودن سطوح 0.5، 1، 1.5 و 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی باعث کاهش معنی‌‌‌‌دار مصرف خوراک و ضریب تبدیل غذایی نسبت به گروه شاهد شد. درصد تولید تخم‌‌‌مرغ در 95-92 هفتگی در گروه دریافت کننده 1.5 گرم بر کیلوگرم توکسین‌‌‌‌بایندر بطور معنی‌‌‌‌داری بیشتر از گروه شاهد بود. درصد پوسته تخم‌‌‌‌مرغ بطور معنی‌‌‌‌داری در گروه‌‌‌‌های دریافت‌‌‌‌کننده توکسین‌‌‌‌بایندر بیشتر از گروه شاهد بود. درصد زرده تخم‌‌‌مرغ نیز در گروه دریافت‌‌‌‌‌کننده 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌‌بایندر کمتر از گروه شاهد بود. درصد کبد و چربی‌‌‌های محوطه شکمی نسبت به وزن بدن تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی نسبت به گروه شاهد کاهش یافت. شاخص رنگ کبد در گروه‌‌‌‌‌های دریافت‌‌‌کننده توکسین‌‌‌‌بایندر بطور معنی‌‌‌‌داری بیشتر از گروه شاهد بود و شاخص خونریزی نیز کمتر از گروه شاهد بود. آنزیم‌‌‌‌‌های کبدی (آلانین آمینو ترانسفراز، آسپارتات آمینو ترانسفراز و آلکالین فسفاتاز) موجود در خون بطور معنی‌‌‌‌‌داری در گروه‌‌‌های تغذیه شده با توکسین‌‌‌‌‌بایندر چندجزئی نسبت به گروه شاهد کاهش یافت. بطور کلی استفاده از توکسین‌‌‌‌بایندر چندجزئی در سطوح 1 و 1.5 گرم در کیلوگرم توانست اثرات مطلوبی داشته باشد.

مقدمه

سندرم کبد‌‌‌چرب در مرغ‌های تخم‌گذار یک بیماری متابولیک پیچیده است که عمدتاً در مرغ‌های تخم‌گذار با نرخ تولید بالا رخ می‌دهد و با تغییر در چربی‌‌‌‌های کبد، چاقی و کاهش تولید تخم‌‌‌‌مرغ ظاهر می‌شود (Shini et al.,2019; Song et al.,2017). عوامل مختلفی شامل عوامل تغذیه‌‌‌ای (انرژی بالا، سموم قارچی، برخی عوامل ضد‌تغذیه‌‌‌ای مانند اروسیک موجود در تخم کتان)، عوامل هورمونی (استروژن بالا در پرندگان پر‌‌‌‌‌‌تولید)، عوامل ژنتیکی، عوامل محیطی و عوامل تنش‌‌‌زا ممکن است موجب بروز سندروم کبد‌‌‌چرب در مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار شوند. از آنجایی که علائم را نمی‌‌توان به راحتی تشخیص داد و مرغ‌‌‌های بیمار را نمی‌‌‌‌توان به موقع درمان کرد، این سندروم ضرر‌‌‌‌های اقتصادی جدی به صنعت طیور وارد کرده است (Shini et al.,2019). آسیب استرس اکسیداتیو می‌‌‌‌تواند سطح پراکسیداسیون لیپیدی را افزایش دهد، مورفولوژی میتوکندری را تغییر دهد و به عملکرد بیولوژیکی میتوکندری آسیب برساند، که عامل مهمی در ایجاد کبد‌‌‌چرب در مرغ‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار است (Chen et al., 2020). علاوه بر این، بروز کبد‌‌‌چرب با التهاب کبد نیز مرتبط است (Shini et al.,2020). التهاب طولانی مدت کبد باعث آسیب کبد می‌‌‌شود و اگر به موقع درمان نشود، تغییر در چربی‌‌‌های کبد رخ می دهد و در نهایت به کبد‌‌‌چرب تبدیل می‌‌‌‌شود (Kim et al., 2022). اخیراً سندروم کبد‌‌‌چرب به یک گلوگاه در توسعه صنعت پرورش مرغ تخم‌‌‌‌گذار تبدیل شده است. افزودن مواد افزودنی موثر خوراک به جیره برای بهبود قابلیت هضم و سطوح آنتی‌‌‌اکسیدانی مرغ‌‌‌های تخم‌‌گذار و کاهش علائم التهابی آنها یک اقدام مهم برای کاهش آن است. از طرفی کبد‌‌‌چرب علاوه بر تلفات سبب افت ناگهانی تولید تخم‌‌‌مرغ می‌‌‌‌‌شود و باتوجه به نقشی که کبد در تولید 1،25-دی‌‌‌هیدروکسی کوله‌‌‌‌‌کلسی‌‌‌‌‌فرول (ویتامین D3) در بدن دارد می‌‌‌‌‌تواند باعث کاهش کیفیت پوسته تخم‌‌‌‌مرغ و افزایش تعداد تخم‌‌‌‌مرغ شکسته و بدون پوسته شود. از طرفی وجود مایکوتوکسین‌‌‌‌‌ها در خوراک باعث ایجاد التهاب و زخم در کبد می‌‌‌‌شود و با تغییر در کارکرد آن به ایجاد کبد‌‌‌‌چرب کمک می‌‌‌‌‌کند(Meng et al., 2019). راهکارهای تغذیه‌‌‌‌‌ای و مدیریتی بسیاری برای جلوگیری از این سندروم بررسی شده است. استفاده از ترکیبات گیاهی، دیواره مخمر و توکسین‌‌‌بایندرها در خوراک یکی از راهکارهای جلوگیری از کبد‌‌‌‌چرب است. گیاهان دارویی و اجزای زیست فعال آنها در حال حاضر در تولید دام و طیور و همچنین سیستم‌‌‌‌های ضدعفونی به دلیل اثرات مفید گسترده آنها در ارتقاء رشد و تولید، تقویت سیستم ایمنی و حفظ سلامت اهمیت یافته است (Alagawany et al., 2015b; Alagawany et al., 2015a; Farag et al., 2014). خار‌‌مریم یکی از گیاهان رایج در کنترل کبدچرب است. ماده موثره موجود در خار‌‌مریم سیلی‌‌مارین است که دارای اثرات متابولیکی مهمی از جمله اثرات ضد التهابی و فیبروزه‌‌‌‌‌‌ی و آنتی‌‌‌اکسیدانی است (Chen et al., 2011). سیلی‌‌مارین با کنترل گلیکولیز و گلوکونئوژنز باعث تعدیل التهاب کبد و مانع تجمع چربی در کبد می‌‌شود. ماده موثره‌‌‌ی زردچوبه کورکومین است که اثرات مثبت این ماده موثره در کنترل کبدچرب در انسان و موش گزارش شده است ( Inzaugarat et al., 2017; Song et al., 2017). دیواره سلولی مخمر، فعالیت آنزیم‌‌‌های گوارشی، میکرو فلور دستگاه گوارش و مورفولوژی روده را بهبود می­بخشد و در نتیجه هضم و جذب مواد مغذی را افزایش دهد ( Spring et al., 2000; Yong et al., 2019). این آزمایش به منظور بررسی اثرات توکسین‌‌‌‌بایندر بنتومکس هربال چیتیکا که حاوی ترکیب دو گیاه دارویی (آویشن و خارمریم)، دیواره مخمر سلولی (بتاگلوکان و مانان الیگوساکارید) و ترکیبات آلومینوسیلیکاتی می‌‌‌باشد بر صفات عملکردی، سندروم کبد چرب و صفات کمی و کیفی تخم‌‌‌مرغ در اواخر دوره‌‌‌‌ی تولید مرغ‌‌‌های تخم‌‌‌گذار سویه های لاین w80 طراحی شد.

مواد و روش‌‌‌‌ها

پژوهش در قالب طرح کاملا‌‌‌‌‌تصادفی با 5 تیمار (شاهد، و 5/0، 1، 5/1 و 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌‌بایندر) و 6 تکرار و 21 قطعه در هر تکرار که به­طور کلی 630 قطعه مرغ تخم‌‌‌گذار سویه های لاین w80 با سن 85 هفته انجام شد. دوره آزمایش شامل دو هفته دوره یکسان‌‌‌سازی و ثبت داده­ها جهت همسان‌‌‌‌سازی تیمارها و دو دوره 28 روزه از هفته‌‌‌های 91-87 و 95-92 هفته بود. توکسین‌‌‌بایندر استفاده شده در این آزمایش از شرکت چیتیکا با برند بنتومکس هربال چیتیکا تهیه شد که بنا به گزارش شرکت مربوطه حاوی دو گیاه خار‌‌‌مریم و آویشن، دیواره مخمر ساکارومایسز سرویزیه (بتاگلوکان و مانان الیگوساکارید) و ترکیبی از آلومینوسیلیکات ها بود. جیره‌‌‌های آزمایشی به صورت آردی تهیه شد و مرغ‌‌‌ها در تمام طول آزمایش به آب و خوراک بصورت آزاد دسترسی داشتند. جیره‌‌های آزمایشی براساس احتیاجات راهنمای مرغ‌‌‌های- لاین (2018) و با ترکیبات جداول NRC1994 تنظیم شدند. جیره‌‌‌ی پایه و ترکیبات شیمیایی آن در جدول (1) نشان داده شده است.

میزان مصرف خوراک هر تکرار برای دو دوره 28 روزه از تفاضل خوراک اضافه شده در کل دوره 28 روزه و میزان خوراک باقی‌‌‌مانده در دانخوری در انتهای هر دوره بدست آمد. رکوردگیری تولید تخم‌‌‌مرغ هر روز ساعت 18 صورت گرفت و بدین صورت بود که تعداد تخم‌‌‌مرغ تولیدی هر واحد آزمایشی ابتدا ثبت و سپس با استفاده از ترازوی دیجیتال با دقت یک گرم وزن‌‌کشی و ثبت شد. درصد تولید تخم‌‌مرغ و گرم تخم‌‌‌مرغ تولیدی در انتهای هر دوره 28 روزه پس از منظور کردن تلفات محاسبه شد. گرم‌‌‌تخم مرغ تولیدی روزانه از طریق فرمول توصیفی نواک و همکاران محاسبه شد (Novak et al., 2006). ضریب تبدیل غذایی از تقسیم کیلوگرم خوراک‌‌‌مصرفی دوره بر کیلوگرم تخم‌‌مرغ تولیدی محاسبه گردید.

به منظور اندازه‌‌‌گیری صفات کمی و کیفی تخم‌‌‌مرغ در انتهای هر دوره 28 روزه از هر تکرار 3 عدد تخم‌‌مرغ بصورت تصادفی نمونه‌‌‌برداری و پس از وزن‌‌‌کشی و شماره‌‌‌گذاری به منظور اندازه گیری درصد پوسته، درصد‌‌‌سفیده و درصد‌‌‌زرده پس از شکستن آنها و جدا کردن زرده و سفیده وزن‌‌‌کشی شدند و درصد‌‌‌های مربوطه نسبت به وزن کل تخم‌‌‌مرغ محاسبه گردید. به منظور محاسبه ضخامت پوسته تخم‌‌‌مرغ، سه قسمت از پوسته تخم‌‌‌مرغ های نمونه‌‌‌برداری شده با استفاده از کولیس دیجیتال با دقت 001/0 میلی متر ( mm digital micrometer, mitutoyo Co, Mitutoyo Co, Kawasaki, Kanagawa, Japan 001/0 ) اندازه‌‌‌گیری شد.

در روز آخر آزمایش از هر تکرار یک پرنده بصورت تصادفی انتخاب شد و پس از وزن‌‌‌کشی زبح گردنی شد. و اندام های داخلی (کبد، چربی محوطه بطنی، طحال، کیسه صفرا و پانکراس) جدا شد و بصورت جداگانه با استفاده از ترازوی دیجیتال با دقت 01/0 گرم وزن‌‌‌کشی شد و درصد آن ها نسبت به وزن بدن محاسبه شد. برای اندازه‌‌گیری کبدچرب از روش چوی و همکاران استفاده شد (Choi et al., 2012). بدین منظور برای تعیین کبد‌‌‌چرب از 0 تا 5 نمره‌‌‌دهی شد. خونریزی کبدی نیز براساس 0 تا 3 نمره دهی شد که نمره صفر بدون خونریزی، نمره یک با حداکثر 10 لکه‌‌‌خونی، نمره 2 نشان دهنده بیش از 10 لکه‌‌‌خونی و نمره 3 نشان‌‌دهنده خونریزی مشهود بود. برای اندازه‌‌‌گیری فعالیت آنزیم‌‌‌‌‌های کبدی در انتهای دوره از هر تکرار یک قطعه انتخاب شده و  از ورید بال نمونه خون تهیه و بلافاصله  با سرعت 3000 دور در دقیقه به مدت 10 دقیقه سانتریفیوژ و سرم جدا‌‌‌سازی شد و نمونه‌‌‌‌ها در دمای منفی 20 درجه نگهداری شد. برای اندازه‌‌‌‌‌گیری فعالیت آنزیم‌‌‌های آلانین آمینو ترانسفراز، آسپارتات آمینو ترانسفراز و آلکالین فسفاتاز از اتوآنالایزر استفاده شد.

داده‌‌‌های جمع‌‌‌آوری شده ابتدا در نرم افزار ایکسل مرتب شد و سپس در قالب طرح کاملا تصادفی با استفاده از نرم افزار SAS 9/1 آنالیز شد و میانگین‌‌‌های بدست آمده با استفاده از آزمون چند دامنه‌‌‌ای دانکن مقایسه شد.

نتایج و بحث

در جدول 2 اثر تیمارهای آزمایشی بر صفات عملکردی (میزان مصرف خوراک، توده تخم‌‌‌‌مرغ تولیدی و ضریب تبدیل غذایی) در مرغ‌‌‌های مادر‌‌‌گوشتی در دو دوره 28 روزه (91-87 هفتگی و 95-92 هفتگی) گزارش شده است. نتایج نشان داد که استفاده از توکسین‌‌‌بایندر چند‌‌‌جزئی در جیره اثر معنی‌‌‌‌‌داری بر میزان خوراک مصرفی و ضریب تبدیل غذایی ایجاد کرد. در سن 91-87 هفتگی افزودن 2 گرم در کیلوگرم دیواره مخمر سلولی به­طور معنی‌‌‌داری باعث کاهش مصرف خوراک نسبت به گروه دریافت کننده 0.5 گرم در کیلوگرم دیواره مخمر سلولی شد. در دوره دوم (95-92 هفتگی)، میزان مصرف خوراک در گروه‌‌‌‌های دریافت کننده 1 و 2 گرم در کیلوگرم دیواره مخمر سلولی بطور معنی‌‌‌‌داری کمتر از گروه شاهد بود. توده تخم‌‌‌‌‌مرغ تولیدی (گرم) تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی قرار نگرفت. ضریب تبدیل غذایی در گروه دریافت کننده 1،1.5 و 2 گرم در کیلوگرم دیواره مخمر سلولی در دوره دوم بطور معنی‌‌‌داری کمتر از گروه شاهد بود. در مطالعه ای که عاصی حسین و همکاران  انجام دادند اثر گیاهان دارویی (پودر کاسنی، زردچوبه، کنگرفرنگی و خارمریم) را بر عملکرد مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار مورد بررسی قرار دادند (Assi Husain et al., 2023) آنها گزارش کردند که تیمارهای آزمایشی اثر معنی‌‌‌‌داری بر توده تخم مرغ تولیدی نداشت اما میزان مصرف خوراک بطور معنی‌‌‌‌داری در گروه‌‌‌های دریافت‌‌‌‌کننده گیاهان دارویی کاهش یافت و این کاهش مصرف خوراک را بدلیل کاهش خوشخوراکی جیره گزارش کردند. در مطالعه ای دیگر گزارش شد که افزودن 300 میلی گرم بر کیلوگرم ریزوم زردچوبه باعث کاهش معنی‌‌‌دار خوراک مصرفی شد (Wang et al., 2016). در مطالعه ای که ژائو و همکاران (2021) انجام دادند گزارش کردند که استفاده از بنتونیت و دیواره مخمر سلولی در جیره مرغ‌‌‌‌های تخمگذار باعث کاهش معنی‌‌‌دار مصرف خوراک شد و دلیل کاهش مصرف خوراک را به دلیل خنثی‌‌‌سازی اثرات منفی ناشی از توکسین های خوراک و افزایش قابلیت هضم خوراک گزارش کردند (Zhao et al., 2021). نتایج به دست آمده در مطالعه فعلی با مطالعات قبلی که گزارش کردند ترکیبات بنتونیت یا مخمر می‌‌‌توانند اثرات نامطلوب ناشی از مایکوتوکسین‌‌ها را بر عملکرد دام و طیور کاهش دهند مطابقت داشت (Yang et al., 2019; Kim et al., 2019).

اثر جیره‌‌های حاوی سطوح مختلف توکسین‌‌بایندر چندجزئی بر درصد تولید، ضخامت پوسته و وزن تخم‌‌‌مرغ در جدول 3 گزارش شده است. نتایج نشان داد که سطوح مختلف توکسین‌‌‌‌‌بایندر چندجزئی اثر معنی‌‌‌داری بر وزن تخم‌‌‌‌مرغ تولیدی نداشت. درصد تولید تخم‌‌‌مرغ در دوره دوم آزمایش (95-92 هفتگی) تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی قرار گرفت که تیمار حاوی 1.5 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی بطور معنی‌‌‌داری درصد تولید تخم‌‌مرغ بیشتری از گروه شاهد داشت. ضخامت پوسته تخم‌‌‌مرغ در دوره دوم آزمایش در گروه‌‌‌های دریافت کننده توکسین‌‌‌‌بایندر بطور معنی‌‌‌‌داری بیشتر از گروه شاهد بود. وزن تخم‌‌‌‌مرغ تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی قرار نگرفت. در مطالعه‌‌‌‌ای که ژائو و همکاران در سال 2021 انجام دادند اثر بنتونیت و دیواره مخمر سلولی را در مرغ‌‌‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار تحت تنش با 0.30 میلی‌گرم بر کیلوگرم آفلاتوکسین B1 بررسی کردند نشان دادند که بنتونیت و دیواره مخمر سلولی بطور معنی‌‌‌‌داری باعث افزایش ضخامت پوسته تخم‌‌‌‌مرغ و درصد تولید تخم‌‌‌مرغ نسبت به گروه‌‌‌‌های تحت تنش آفلاتوکسین B1 شد (Zhao et al., 2021). افزایش ضخامت پوسته تخم‌‌‌‌مرغ می‌‌‌‌‌تواند به دلیل کمک به افزایش قابلیت هضم و دسترسی به کلسیم، فسفر و ویتامین D جیره باشد (Devegowda, and Ravikiran, 2008). وجود  مایکوتوکسین‌‌‌‌ها در جیره با اثر مستقیم بر قابلیت‌‌‌‌هضم مواد‌‌‌مغذی باعث کاهش ضخامت پوسته تخم‌‌‌مرغ می‌‌‌‌شود و استفاده از افزودنی‌‌‌‌هایی همچون ویتامین‌‌‌های A و E وD3،  کلسیم، دیواره مخمر، ترکیبات گیاهی و بنتونیت با غیرفعال‌‌‌‌سازی توکسین‌‌‌‌ها این اثرات نامطلوب را خنثی و سبب تقویت سیستم ایمنی می‌‌‌‌شوند (Devegowda and Ravikiran, 2008). نتایج بدست آمده در این مطالعه با مطالعات گذشته مطابقت داشت و استفاده از بایندر‌‌‌‌های مورد استفاده در جیره اثرات مطلوبی بر عملکرد تولیدی داشت.

اثر استفاده از سطوح مختلف توکسین‌‌‌‌بایندر چند‌‌جزئی بر درصد اعضای داخلی بدن نسبت به وزن بدن و همچنین رنگ و تعداد زخم‌‌‌‌های کبد در جدول 5 گزارش شده است. سطوح مختلف توکسین‌‌‌‌بایندر در جیره مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌‌گذار اثر معنی‌‌‌داری بر اندازه طحال، پانکراس و کیسه صفرا نداشت. درصد کبد و چربی محوطه شکمی نسبت به وزن بدن تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی قرار گرفت. درصد کبد در گروه دریافت کننده ی 5/1 گرم بر کیلوگرم توکسین‌‌‌‌بایندر چندجزئی بطور معنی‌‌‌داری نسبت به گروه شاهد کمتر بود. چربی محوطه شکمی در گروه‌‌‌های تغذیه شده با سطوح 1، 1.5 و2 گرم بر کیلوگرم مختلف توکسین‌‌‌‌بایندر چند‌‌‌جزئی بطور معنی‌‌‌‌داری کمتر از گروه شاهد بود که به ترتیب برابر با 3.8، 3.62، 3.35 و 3.17 درصد بود. شاخص رنگ کبد و تعداد زخم‌‌‌‌‌های کبد تحت تاثیر معنی‌‌‌دار تیمارهای آزمایشی قرار گرفت. رنگ کبد در گروه‌‌های دریافت کننده توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی بطور معنی‌‌داری بیشتر از گروه شاهد بود بطوری که بیشترین شاخص رنگ مربوط به گروه های دریافت کننده 1، 1.5 و 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی که به ترتیب برابر با 3.33، 3.67 و 3.5 و کمترین مربوط به گروه شاهد با 1.67 بود. در‌‌خصوص شاخص خونریزی کبد بیشترین شاخص مربوط به گروه شاهد و کمترین مربوط به گروه های دریافت کننده 1، 1.5 و 2 گرم بر کیلوگرم توکسین‌‌‌‌بایندر چند‌‌‌جزئی بود. اثرات گیاهان دارویی در حفاظت از کبد و کاهش چربی محوطه شکمی به خوبی شناخته شده است و اثرات مفید آنها به دلیل وجود ترکیبات فعال بیولوژیکی آنهاست (Liu et al., 2013). در مطالعه‌‌‌‌ای که کیانگ و همکاران انجام دادند اثرات استفاده از کنگرفرنگی را مورد بررسی قرار دادند. آنها گزارش کردند که اثرات کاهنده چربی به دلیل وجود ترکیباتی از جمله لوتئولین و اثر آن بر آنزیم‌‌‌‌های کبدی هیدروکسی متیل گلوتاریل کوآنزیم آ ردوکتاز و استیل کوآنزیم آ استیل ترانسفراز نسبت دادند (Qiang et al., 2012). در مطالعه‌‌‌‌‌ای دیگر اثر گیاهان دارویی را بر اعضای داخلی مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌گذار مورد بررسی قرار دادند که نشان دادند چربی محوطه شکمی بطور معنی‌‌‌‌داری در گروه‌‌‌‌های دریافت‌‌‌کننده خار‌‌مریم کاهش یافت (Assi Husain et al., 2023). ترکیبات گیاهی دارای خاصیت آنتی‌‌‌‌اکسیدانی هستند که سبب بهبود ترشح انسولین و در نتیجه سبب کاهش گلوکز خون از طریق افزایش گلیکولیز و مهار گلوکونئوژنز و آنزیم‌‌‌‌های متابولیسمی لیپیدها می شود. ترکیبات موثره موجود در خار‌‌مریم و آویشن که خواص ضد‌‌‌‌میکروبی و آنتی اکسیدانی دارند باعث کاهش جمعیت میکروبی دستگاه گوارش شده و از اکسیداسیون مواد غذایی جلوگیری می‌‌‌کنند و از شکستن اسیدهای‌‌‌آمینه جلوگیری کرده و باعث جذب بیشتر پروتئین‌‌‌‌ها می‌‌‌‌‌شوند و از انرژی برای ساخت بافت‌‌‌‌های پروتئینی استفاده می‌‌‌‌شود و مانع از تبدیل انرژی به چربی می‌‌‌شوند (Valchev et al., 2009). مطالعات متعددی گزارش داده‌‌‌اند که ترکیبات گیاهی در تغذیه مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌گذار مانع از سیروز کبدی به دلیل وجود ترکیبات آنتی‌‌‌‌اکسیدانی موجود در آنها می‌‌‌‌شوند (Sobolová et al., 2006). سیلی‌مارین بعنوان ماده موثره موجود در گیاه خار‌‌مریم از طریق حذف رادیکال‌‌‌‌های آزاد و افزایش فعالیت آنزیم سوپراکسید دیسموتاز از آسیب به ساختار غشای کبدی جلوگیری می‌‌‌‌کند. سیلی‌مارین موجود در خار‌‌مریم از سلول‌‌‌‌های کبد در برابر آسیب‌‌‌های ناشی از ویروس‌‌‌ها، مواد شیمیایی و سموم محافظت می‌‌‌‌کند .اثر تیمارهای آزمایشی بر فعالیت آنزیم‌‌های کبدی در جدول 6 گزارش شده است. نتایج نشان داد که سطوح مختلف توکسین بایندر چند‌‌‌جزئی اثر معنی‌‌‌داری بر فعالیت آنزیم‌‌‌های آلانین آمینو ترانسفراز، آسپارتات آمینو ترانسفراز و آلکالین فسفاتاز داشت. فعالیت آنزیم‌‌‌های آلانین آمینو ترانسفراز و آلکالین فسفاتاز با افزودن سطوح مختلف توکسین‌‌‌بایندر بطور معنی‌‌‌‌داری کاهش یافت. گروه‌‌‌های دریافت کننده 1.5 و 2 گرم در کیلوگرم توکسین بایندر چندجزئی بطور معنی‌‌‌‌داری فعالیت آسپارتات آمینو ترانسفراز پایین‌‌‌‌‌تری نسبت به گروه شاهد داشتند.  در مطالعه‌‌‌ای که کرمعلی و همکاران در سال 2020 داشتند گزارش کردند که افزودن پودر خار‌‌مریم و ویتامین E به جیره مرغ‌‌‌های تخم‌‌‌گذار به‌طور معنی‌‌‌‌داری باعث کاهش آلانین آمینوترانسفراز و آسپارتات آمینوترانسفراز شد (Karamali et al., 2020). گیاهان دارویی دارای اثرات محرک بر دستگاه گوارش و سیستم هضم و جذب هستند که این اثرات می تواند ناشی از افزایش فعالیت آنزیم‌‌‌های هضمی و یا بهبود راندمان استفاده از مواد هضمی از طریق افزایش عملکرد در کبد باشد (Langhout, 2000). در مطالعه‌‌‌‌‌ای دیگر گزارش شد که گیاه خار‌‌مریم با محافظت از کبد باعث کاهش فعالیت آنزیم‌‌‌‌های ترشحی کبدی و متعادل نمودن آنها شده و مقدار آنها در خون مرغ‌‌‌‌های تخم‌‌‌گذار کم می‌‌‌‌شود .

نتیجه‌‌‌‌گیری کلی:

نتایج حاصل از این آزمایش نشان داد که افزودن سطوح 0.5، 1، 1.5 و 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی باعث کاهش معنی‌‌‌دار مصرف خوراک و ضریب تبدیل غذایی نسبت به گروه شاهد شد. درصد تولید تخم‌‌‌مرغ  در دوره دوم آزمایش (95-92 هفتگی) در گروه دریافت کننده 1.5 گرم بر کیلوگرم توکسین بایندر چندجزئی بطور معنی‌‌‌داری بیشتر از گروه شاهد بود. درصد پوسته تخم‌‌‌مرغ بطور معنی‌‌‌داری در گروه های دریافت‌‌‌کننده توکسین‌‌‌بایندر بیشتر از گروه شاهد بود. درصد زرده تخم‌‌‌مرغ نیز در گروه دریافت کننده 2 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌بایندر چند جزئی کمتر از گروه شاهد بود. درصد کبد و چربی‌‌‌های محوطه شکمی نسبت به وزن بدن تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی نسبت به گروه شاهد کاهش یافت. شاخص رنگ کبد در گروه‌‌‌‌های دریافت کننده توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی بطور معنی‌‌‌‌داری بیشتر از گروه شاهد بود و شاخص خونریزی یا زخم کبد نیز کمتر از گروه شاهد بود. فعالیت آنزیم‌‌های کبدی (آلانین آمینو ترانسفراز، آسپارتات آمینو ترانسفراز و آلکالین فسفاتاز) خون بطور معنی‌‌‌‌داری در گروه‌‌‌های تغذیه شده با توکسین بایندر چندجزئی نسبت به گروه شاهد کاهش یافت. بطور کلی استفاده از توکسین‌‌‌‌بایندر اثرات مطلوبی بر عملکرد، صفات کمی تخم‌‌‌مرغ و شاخص‌‌‌های کبد‌‌‌چرب داشت و بهترین اثرات مربوط به گروه‌‌‌های دریافت‌‌‌کننده 1 و 1.5 گرم در کیلوگرم توکسین‌‌‌بایندر چندجزئی بود.