چکیده
مایکوتوکسین ها متابولیت های ثانویه قارچ ها هستند که امروزه بعنوان یکی از بزرگترین نگرانی ها در صنعت دام و طیور بشمار می آید. به منظور بررسی اثرات افزودن جاذب های مایکوتوکسین در جوجه های گوشتی تغذیه شده با تیمارهای حاوی آفلاتوکسین B1 بر خصوصیات عملکردی و درصد نسبی اعضای لاشه و اندام های داخلی جوجه های گوشتی، آزمایشی طراحی شد که در آن 432 قطعه جوجه یک روزه گوشتی با 6 تیمار، 6 تکرار و 12 قطعه جوجه در هر تکرار در قالب طرح کاملا تصادفی به مدت 42 روز مورد ارزیابی قرار گرفتند. تیمارهای آزمایشی شامل: 1- شاهد منفی (جیره شاهد فاقد آفلاتوکسین و توکسین بایندر) 2- شاهد مثبت (جیره پایه + 314ppm آفلاتوکسین B1) 3- شاهد مثبت + 1g/kg بنتومکس 4- شاهد مثبت + 2g/kg بنتومکس 5- شاهد مثبت + 3g/kg بنتومکس 6- شاهد مثبت + 4g/kg بنتومکس بود. جیره شاهد مثبت بطور معنی داری بیشترین مقدار ضریب تبدیل غذایی و کمترین مقادیر را در میانگین مصرف خوراک روزانه و افزایش وزن روزانه را داشت (p≤0.05). سطوح مختلف توکسین بایندر چیتیکا باعث کاهش درصد نسبی کبد، و چربی محوطه شکمی نسبت به گروه شاهد مثبت شد که بیشترین و کمترین مقدار درصد کبد به ترتیب مربوط به گروه تغذیه شده با جیره کنترل مثبت و گروه تغذیه شده با 4 گرم بر کیلوگرم توکسین بایندر بود. درصد نسبی لاشه و سینه نیز تحت تاثیر جیره های آزمایشی قرار گرفت. نتایج آزمایش نشان داد که استفاده از توکسین بایندر اثرات مثبتی بر عملکرد و درصد نسبی وزن لاشه و اعضای داخلی داشته باشد.
مقدمه
براساس گزارشاتی که سالیانه سازمان خواربار جهانی (FAO) گزارش می کند حدود بیست درصد از محصولات کشاورزی و دامی تولید شده در دنیا آلوده به سموم قارچی هستند که از مهمترین این سموم قارچی که بیشترین مقدار را نیز به خود اختصاص میدهد آفلاتوکسین B1 است[1] در آمریکا میزان خسارتی که سالیانه به این بخش به دلیل حذف مواد غذایی آلوده به قارچ وارد می شود بیش از 100 میلیون دلار گزارش شده است. از گذشته تاکنون روش های زیادی برای کاهش آفلاتوکسین ها گزارش شده است که این روش ها از همان ابتدای کاشت، داشت و برداشت تا انبار داری و نگهداری و در نهایت برخی روش ها در خصوص فرآوری خوراک و افزودنی های آن را شامل می شود[2]. استفاده از جاذب ها در تغذیه دام و طیور بعنوان توکسین بایندر در زمره روش های فیزیکی مقابله با مایکوتوکسین ها بشمار می آید. جاذب ها به چند دسته تقسیم بندی می شوند که از مهمترین این جاذب ها می توان به جاذب های معدنی، جاذب های آلی، میکروارگانیسم ها، متابولیت های میکروبی و همچنین ترکیبات گیاهی اشاره کرد[3]. در ابتدا از بنتونیت ها بعنوان پلت چسبان استفاده می شد اما بعدها محققین متوجه شدند که پتانسیل بسیار خوبی در جذب سموم قارچی دارند[4]. بنتونیت ها بدلیل ساختمان شیمیایی خود توانایی بالایی در جذب و اتصال و خنثی سازی مایکوتوکسین ها دارند. ترکیبات گیاهی نیز بدلیل داشتن خواص آنتی اکسیدانی، ضد قارچی، ضد میکروبی و ضد ویروسی یکی از گزینه های استفاده بعنوان توکسین بایندر در جیره دام و طیور محسوب می شود [5]. در مطالعات بسیاری اثرات گیاهان دارویی از جمله، دارچین، سیر، فلفل سیاه، نعناع، زنجبیل و زیره سبز بعنوان جاذب و خنثی کننده مایکوتوکسین ها گزارش شده است[6,5]. باتوجه به اینکه ماهیت و ساختار شیمیایی هر کدام از سموم قارچی با همدیگر متفاوت است استفاده از مجموعه جاذب های مختلف در جیره می تواند بسیار موثرتر واقع گردد. تحقیقات محدودی در خصوص استفاده همزمان از مجموعه مکانیسم های مختلف مهار مایکوتوکسین ها گزارش شده است به همین جهت این مطالعه، محصول بنتومکس شرکت چیتیکا را که حاوی بنتونیت فرآوری شده، ترکیبات گیاهی، دیواره مخمر و کربن فعال است را در خنثی سازی آفلاتوکسین B1 که به جیره جوجه های گوشتی اضافه شده است را مورد بررسی قرار می دهد.
مواد و روش ها
گروه های آزمایشی: به منظور بررسی اثرات مقادیر مختلف بنتومکس چیتیکا بر عملکرد جوجه های گوشتی تغذیه شده با جیره آلوده به آفلاتوکسین B1، آزمایشی طراحی شد که در آن 432 قطعه جوجه یک روزه گوشتی سویه راس 308 در 6 تیمار، 6 تکرار و 12 قطعه در هر تکرار وجود داشت. تیمارهای آزمایشی در این پژوهش شامل:
1-شاهد منفی (جیره شاهد فاقد آفلاتوکسین و توکسین بایندر) 2- شاهد مثبت (جیره پایه + 314ppm آفلاتوکسین B1) 3- شاهد مثبت + 1g/kg بنتومکس4- شاهد مثبت + 2g/kg بنتومکس5- شاهد مثبت + 3g/kg بنتومکس 6-
شاهد مثبت + 4g/kg بنتومکس بود.
جیره پایه مطابق با توصیه های شرکت راس برای سویه پرورشی تنظیم شد (جدول 1). در کل دوره پرورش جوجه ها دسترسی آزاد به دان و آب داشتند.
تهیه و آماده سازی سم آفلاتوکسین B1 و بنتومکس چیتیکا: سم آفلاتوکسین B1 از شرکت سیگما آلدریج تهیه گردید سپس باتوجه به دستورالعمل های مربوطه آماده سازی انجام گرفت و به همین منظور 312ppm از سم تهیه گردید و در 100 میلی لیتر اتانول حل گردید و در 2 کیلوگرم خوراک آماده اسپری شد و در انتها بصورت پرمیکس به جیره های آزمایشی اضافه گردید. به منظور اندازه گیری غلظت سم آفلاتوکسین، از روش کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا مطابق دستورالعمل های پیشنهاد شده توسط [7]AOAC استفاده گردید. جاذب سم به کار رفته در این پژوهش با نام تجاری بنتومکس چیتیکا که محصولی از شرکت دانش بنیان چیتیکا از کشور ایران است که ترکیبی از بنتونیت فرآوری شده، ترکیبات گیاهی، دیواره مخمر و کربن فعال می باشد از شرک دانش بنیان چیتیکا تهیه گردید.
برنامه واکسیناسیون پیشنهادی: باتوجه به دستورالعمل سازمان دامپزشکی و براساس بیماری های رایج در منطقه در ابتدا (یک روزگی) واکسن زنده دوگانه نیوکاسل-برونشیت ، قطره چشمی نیوکاسل(هفت روزگی)، آشامیدنی برونشیت (H120) در دوازده روزگی و واکسن آشامیدنی ب 1 در چهارده و 22 روزگی و گامبورو در شانزده و بیست و چهار روزگی مورد استفاده قرار گرفت.
صفات عملکردی
افزایش وزن روزانه: افزایش وزن روزانه در دوره های سنی 1 تا 10 روزگی و 11 تا 23 روزگی و 24 تا 42 روزگی با استفاده از رکورد های وزن زنده محاسبه خواهد شد. برای محاسبه افزایش وزن زنده، جوجه های هر واحد آزمایشی با ترازوی دیجیتال با دقت 1 گرم در پایان هر دوره توزین می شوند.
برای مثال افزایش وزن 1 تا 10 روزگی این گونه تعیین میگردد
میانگین وزن 1 روزگی – میانگین وزن 10 روزگی = افزایش وزن 1 تا 10 روزگی
میزان خوراک مصرفی: میزان خوراک مصرفی با استفاده از ترازوی دیجیتال با دقت 1 گرم در دوره های سنی 1 تا 10، 11 تا 23 و 24 تا 42 روزگی اندازه گیری می شود. ابتدا میزان خوراک ریخته شده در دانخوری ها ثبت می شود و در پایان دوره خوراک باقی مانده از آن کسر شده و عدد به دست آمده بر مرغ روز تقسیم میگردد. میزان مصرف خورک با استفاده از فرمول زیر محاسبه میگردد.
روز مرغ / مصرف خوراک در یک دوره زمانی مشخص = مصرف خوراک( گرم به ازای هرجوجه در هر روز )
ضریب تبدیل خوراک: ضریب تبدیل خوراک مصرفی در دوره های سنی1 تا 10، 11 تا 23 روزگی و 24 تا 42 روزگی با استفاده از رکورد های وزن زنده و مصرف خوراک گروهی برای هر پن محاسبه خواهد شد.
درصد نسبی لاشه و اعضای داخلی:
به منظور ارزیابی درصد نسبی لاشه و اعضای داخلی در سن 42 روزگی از هر تکرار دو قطعه بصورت تصادفی انتخاب شده و وزن گردید و پس از کشتار، لاشه کامل، سینه، ران، کبد، طحال، چربی محوطه شکمی، بورس و سنگدان بصورت جداگانه وزن گردید سپس بصورت درصدی از وزن کل گزارش گردید.
آنالیز آماری: کلیه داده ها وارد نرم افزار ایکسل و مرتب شد. سپس با استفاده از نرم افزار JAMP مورد تست نرمالیته قرار گرفت و سپس با استفاده از نرم افزار SAS-9.3 رویه ی GLM در قالب طرح کاملا تصادفی مورد تجزیه و تحلیل آماری قرار گرفت و جهت مقایسه میانگین ها نیز از آزمون چند دامنه ای دانکن در سطح معنی داری 0/05 استفاده شد.
نتایج:
نتایج حاصل از بررسی اثر تیمارهای آزمایشی بر میانگین افزایش وزن روزانه جوجه های گوشتی در جدول 2 گزارش شده است. بر همین اساس تیمارهای آزمایشی اثر معنی داری بر میانگین افزایش وزن روزانه جوجه های گوشتی در کل دوره داشتند (P≤0.05). بطوریکه بیشترین افزایش وزن روزانه (1تا 10 روزگی) مربوط به گروه دریافت کننده 3 گرم بر کیلوگرم بنتومکس چیتیکا بود که تفاوت معنی داری با گروه شاهد منفی نداشت. بر همین اساس در کل دوره آزمایش (1 تا 42 روزگی) بیشترین میزان افزایش وزن روزانه مربوط به تیمار 6 و 5 بود که با گروه کنترل منفی اختلاف معنی داری نداشت.
اثر تیمارهای آزمایشی بر میانگین مصرف خوراک روزانه جوجه های گوشتی در طی دوره های 10-1، 23-11، 42-24 و 42-1 روزگی در جدول 3 نشان داده شده است. همچنان که در جدول مشخص است، مابین تیمارهای آزمایشی اختلاف معنی داری وجود دارد(P≤0.05). کمترین میزان میانگین مصرف خوراک مربوط به گروه کنترل مثبت (جیره حاوی 314ppm و فاقد بنتومکس چیتیکا) بود و بیشترین آن مربوط به گروه کنترل منفی بود که اختلاف معنی داری با گروه های دریافت کننده بنتومکس چیتیکا نداشت.
نتایج حاصل از تجزیه واریانس و مقایسه میانگین ضریب تبدیل غذایی جوجه های گوشتی مورد آزمایش در جدول 4 آمده است. در دوره 1 تا 10 روزگی بیشترین ضریب تبدیل مربوط به گروه کنترل مثبت با 1.25 بود و تیمار های کنترل منفی، گروه های دریافت کننده 1، 2، 3 و 4 گرم بر کیلوگرم بنتومکس چیتیکا به ترتیب برابر با 1.09، 1.14، 1.12، 1.08 و 1.10 بود. در کل دوره آزمایش (1 تا 42 روزگی) کمترین ضریب تبدیل مربوط به گروه شاهد منفی و گروه های دریافت کننده 3 و 4 گرم بر کیلوگرم بنتومکس چیتیکا بود که بطور معنی داری کمتر از سایر گروه ها بود(P≤0.05).
اثرات افزودن سطوح مختلف بنتومکس چیتیکا بر وزن نسبی لاشه و اندام های داخلی در جدول 5 نشان داده شده است. درصد لاشه، کبد، سینه و چربی محوطه شکمی تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی قرار گرفت. بیشترین درصد لاشه مربوط به گروه های کنترل منفی و گروه دریافت کننده 4 گرم بر کیلوگرم که به ترتیب 71.47 و 71.32 درصد بود و کمترین آن مربوط به گروه کنترل مثبت با 69.32 درصد بود که بین تیمارها اختلاف معنی دار بود (P≤0.05). در خصوص نسبت درصد سینه گروه های دریافت کننده 3 و 4 گرم بر کیلوگرم توکسین بایندر بنتومکس چیتیکا و گروه کنترل منفی بیشترین درصد سینه را داشتند که اختلاف معنی داری بین گروه های آزمایشی وجود داشت (P≤0.05). همچنین کمترین میزان درصد نسبی سینه مربوط به گروه کنترل مثبت بود که 24.69 درصد گزارش شد. سطوح مختلف توکسین بایندر و همچنین سم آفلاتوکسین B1 باعث ایجاد تغییرات معنی داری بر وزن کبد شدند. بیشترین درصد کبد مربوط به گروه تغذیه شده با جیره کنترل مثبت بود که اختلاف معنی داری با سایر گروه ها داشت (P≤0.05). با افزایش مقدار توکسین بایندر در جیره وزن نسبی کبد کاهش یافت. مصرف 3 و 4 گرم بر کیلوگرم بنتومکس چیتیکا باعث کاهش معنی دار درصد چربی محوطه شکمی نسبت به گروه کنترل مثبت شد (P≤0.05). درصد نسبی بورس فابریسیوس، سنگدان، طحال و ران تحت تاثیر تیمارهای آزمایشی قرار نگرفت (P≥0.05).
بحث
همانطور که در جداول مشخص است وجود آفلاتوکسین B1 اثرات نامطلوب بسیاری بر عملکرد رشد و درصد نسبی لاشه و اعضای داخلی دارد. در سال های گذشته استقبال بسیار زیادی از جاذب های سموم برای کاهش اثرات و حذف آنها شده است. در این مطالعه نیز نشان داده شد که استفاده از توکسین بایندر بنتومکس چیتیکا که حاوی جاذب هایی از جمله بنتونیت فرآوری شده، ترکیبات گیاهی، دیواره مخمر و زغال فعال است به خوبی توانست که اثرات مضر سم اضافه شده به خوراک را خنثی کند. مطالعات بسیاری افزایش ضریب تبدیل غذایی، تضعیف وزن گیری و کاهش مصرف خوراک[10,9] و اثرات نامطلوب بر لاشه [12,11]را در جیره های آلوده به مایکوتوکسین گزارش کرده اند. در مطالعه ای که در سال 2009 توسط منافی و همکاران[13] انجام شد نشان داده شد که با افزایش هر میلی گرم سم آفلاتوکسین B1 به کیلوگرم جیره باعث کاهش 5 درصدی در عملکرد جوجه های گوشتی شد. پایین آمدن عملکرد و کاهش شدید رشد از نشانه های بارز آفلاتوکسینوسیس در مرغ های گوشتی می باشد. نتایج آزمایش ما نیز با آزمایش های گزارش شده در بالا همسو بوده و وجود آفلاتوکسین B1 در دان سبب کاهش افزایش وزن روزانه، مصرف خوراک و همچنین افزایش ضریب تبدیل غذایی شد. در مطالعه حاضر جوجه های تغذیه شده با جیره کنترل مثبت (حاوی 314ppm آفلاتوکسین B1) تغذیه شده بودند وزن نسبی کبد بیشتر از سایر گروه ها بود. و این نتایج همسو با گزارشات سایر محققین بود [15,14]. سمیت آفلاتوکسین B1 باعث اختلال و توقف در متابولیسم کربوهیدرات ها و پروتئین ها و اسید های چرب می شود. بنابراین ممکن است سبب بزرگ شدن کبد شود [17,16]. وجود آفلاتوکسین در خوراک می تواند با اثر بر آنزیم ترانس آمیناز سبب آپوپتوز و التهاب در کبد شود [19,18]. در طی آفلاتوکسینوسیس، آفلاتوکسین B1 عمدتا در کبد متابولیزه شده و به متابولیت های فعال خود (AFB1-8,9-exoxide) تبدیل می شود که می تواند به ماکرومولکول های سلولی مانند پروتئین ها، لیپیدها و اسید های نوکلئیک متصل می شود و سپس باعث سرطان سلول های کبدی شده و آسیب های کبدی ایجاد می کند [20]. کاهش بیوسنتز پروتئین می تواند سبب کاهش فعالیت آنزیم های آنتی اکسیدانی شود [21]بعلاوه متابولیت های آفلاتوکسین B1 از طریق افزایش واکنش های پراکسیداسیون لیپیدی، اکسیداسیون سلولی را القا می کنند که احتمالا سبب اختلال در سیستم آنتی اکسیدانی می شود [22]. بطور کلی اختلالات ایجاد شده ناشی از آفلاتوکسین B1 در عملکرد و یکپارچگی کبد و روده احتمالا سبب کاهش عملکرد در جوجه های گوشتی می شود. وجود خاک رس و بنتونیت در جیره پتانسیل بالایی در جذب آفلاتوکسین ها با ممانعت از جذب آنها توسط دستگاه گوارش دارد در نتیجه اثرات آنها را خنثی می کند [23]. قابلیت جذب بالای بنتونیت بدلیل سطح بالای آن، ظرفیت تبادل یونی و ظرفیت تورم یا نگهداری بالای آن است[24]. همچنین در مطالعه ای دیگر نشان داده شد که آلومینوسیلیکات ها سرعت عبود خوراک را در طول دستگاه گوارش کاهش می دهند که به نوبه خود سبب افزایش قابلیت هضم خوراک و بهبود عملکرد می شود [24]. زیبولا و همکاران[16] در مطالعه ای که در سال 2021 انجام دادند نشان دادند که استفاده از جاذب ها سبب بهبود عملکرد رشد و کاهش اثرات سمی آفلاتوکسین ها بر کبد می شود.
نتیجه گیری
نتایج آزمایش نشان داد که حضور 314ppm آفلاتوکسین B1 در جیره سبب ایجاد اثرات نامطلوب بر عملکرد رشد از جمله کاهش وزن گیری، کاهش مصرف خوراک، افزایش ضریب تبدیل غذایی و همچنین اثرات نامطلوب بر صفات لاشه شد. از سویی دیگر افزودن توکسین بایندر بنتومکس چیتیکا باعث کاهش اثرات نامطلوب شده و عملکرد رشد را بهبود داد. بطور کلی بهترین عملکرد در جوجه های تغذیه شده با 3 گرم بر کیلوگرم توکسین بایندر بنتومکس چیتیکا حاصل شد. باتوجه به آلوده بودن خوراک مورد تغذیه در دام و طیور و اثرات نامطلوب آنها بر عملکرد رشد، استفاده از توکسین بایندر ها میتواند کمک شایانی به اقتصاد با بهبود عملکرد داشته باشد.
